دکتر رضا مكنون روز سه شنبه در گفت و گو با خبرنگار گروه دانشگاه ایرنا با اشاره به سیل اخیر، اظهار كرد: حوادث طبیعی به خصوص سیل و زلزله در ایران بسیار زیاد است و با پیشگری و پیش بینی آنها، خسارات كمتری وارد می شود.
عضو هیات علمی دانشكده عمران و محیط زیست دانشگاه صنعتی امیر كبیر ادامه داد: تغییرات اقلیم و باران های شدید اخیر نشان داد كه گرمایش كره زمین حتمی و شرایط اقلیمی برگشتناپذیر است همچنین نتیجه گرمایش كره زمین خشكسالی های طولانی و بارش باران با شدت بیشتری است.
وی ادامه داد: آب باران زمان عبور از درخت ها و گیاهان در جنگل ها و بدنه كوه در زمین جذب شده و از مقدار و شدت آن كاسته می شود اما با نابودی جنگل ها توسط انسان آب باران با همان شدت به زمین میریزد و ایجاد سیل می كند.
مكنون توضیح داد: ابر باروری كه از طرف مدیترانه به سمت ایران آمد، به رشته كوه های زاگرس رسید و طرف غرب كشور فرود آمد.
عضو هیات علمی دانشگاه امیركبیر افزود: با توجه به شرایط كره زمین، اقلیم و بارش های شدید سیل هر دو تا سه سال یك بار اتفاق می افتد بنابراین چند دانشگاه باید تغییر شرایط آب و هوا را در نظر داشته باشند.
وی توضیح داد: زمانی كه باران های شدید اتفاق می افتد باید طبیعت آنها را تحمل و آب را هدایت كند اما انسان ها با ورود خود به طبیعت این امكان را از بین برده اند. به عنوان مثال تهران دارای دره هایی است كه توانایی مهار سیل را دارد اما با ساخت و سازهای زیاد در این دره ها و ایجاد پیچ در رودخانه ها (رودخانه دربند)، آب به طور طبیعی مهار نشده و ساختمان های جلو راه خود را تخریب كرده و باعث افزایش خسارت می شود.
این استاد دانشگاه افزود: مقرارات و قوانین زیادی برای جلوگیری از ساخت و سازها در حریم رودخانه و دره ها وجود دارد اما اجرایی نشده است. وی درباره روش های جلوگیری از سیل در ایران اظهار كرد: برای جلوگیری از سیل اقداماتی مثل ایجاد سد انجام شده كه سیل گیر هستند. ظرفیت سد ها باید تا حدودی خالی باشد تا در زمان وقوع سیل پر شود. اما در زمان وقوع سیل اخیر 42 درصد ظرفیت سد كرخه تكمیل بود كه باعث افزایش بیش از حد آب در آن و در نهایت تخلیه شد. تا این سد برای سیل بعدی آماده باشد.
به گفته مكنون، هچنین سیلی با این ظرفیت برای این سد پیش بینی نشده بود و اگر آب سد تخلیه نمی شد، سیل بعدی سد را تخریب می كرد.
این عضو هیات علمی تصریح كرد: در حال حاضر آب سد را در رودخانه و دریاها تخلیه می كنند در حالی كه باید آب باران برای چند سال آینده حفظ شود. بنابراین نیاز است آب سیل به سمت دشت ها هدایت شود تا در آنها نفوذ كند و تبدیل به ذخایر آب زیرزمینی شود.
وی ادامه داد: به عنوان مثال در كشور ژاپن مخازن بزرگ آب به ارتفاع چند متر در زیر زمین وجود دارد كه آب را ذخیره كرده و مورد بهروری قرار گرفته و یا به مرور زمان آب به داخل رودخانه ریخته می شود.
مكنون تاكید كرد: برنامه ریزی هایی برای پیشگیری، پیش بینی و ذخیره آب سیل نیاز است. همچنین مسئله خودداری از ساخت و ساز در مسیر رودخانه حائز اهمیت است.
اماكن مستقر در حریم رودخانه بیمه شوند
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیر كبیر با اشاره به پیامدهای سیل گفت: قانون نباید اجازه احداث بنا در حریم رودخانه ها را بدهد و اماكنی كه در حریم رودخانه ها قرار دارد نیاز است بیمه حوادث داشته باشند و حق بیمه پرداخت كنند تا در زمان حادثه تمامی هزینه جبران خسارات متوجه دولت نشود.
مكنون با اشاره به سیل اخیر كه بخش عمده آن به دلیل تجاوز به حریم محیط زیست بود، گفت : بیمه موضوع مهمی در مناطق سیل خیز است. زیرا در زمان وقوع حوادث دولت بودجه پرداخت تمامی خسارت ها را ندارد.
عضو هیات علمی دانشگاه امیركبیر ادامه داد: در صورت نبود بیمه با وقوع یك حادثه معضل بزرگ اقتصادی و اجتماعی شكل می گیرد در حالی كه كشور تحمل چنین شكنندگی ها را ندارد.
به اعتقاد وی با وجود بیمه، سیل زدگان نگران خسارات وارده نیستند و فقط از نظر روانی غم عزیزان برای آنها وجود دارد. در كشورهای پیشرفته برای جلوگیری از پیامدهای اجتماعی برای هر خانواده سیل زده پرونده ای تشكیل می دهند و شرایط آنها را پیگیری می كنند.
مكنون با اشاره به ساخت و ساز در حریم رودخانه ها، تصریح كرد: در 22 استان كشور حریم رودخانه مشخص است. بنابراین ساخت و ساز بعد سیل با برنامه ریزی انجام شود تا در حریم رودخانه نباشد.
دستورالعمل سازمان ملل درباره ساخت و ساز در حریم رودخانه
وی با اشاره به دستورالعمل 40 سال پیش سازمان ملل درباره ساخت و ساز در حریم رودخانه ها، گفت: با توجه به این دستورالعمل احداث مكان هایی با قابلیت تخلیه سریع مثل پاركینگ مشكلی ندارد. در كشور ژاپن نیز محدوده رودخانه مشخص و ساختمان سازی نشده همچنین از مناطق محدوده رودخانه به عنوان مكان هایی برای دوچرخه سواری استفاده می شود.
وی در ادامه به موضوعات پس از وقوع سیل اشاره كرد و گفت: امداد و اطلاع رسانی به مردم در مورد حوادث طبیعی باید فوری و بدون سانسور باشد.
دکتر مكنون توضیح داد: در سیل اخیر مردم خانه های خود را تخلیه نمی كردند كه ناشی از نبود اعتماد اجتماعی بین آنها است. سیل زدگان به دلیل اینكه خانه های آنها غارت نشود حاضر به ترك خانه ها نبودند در خصوص این موضوع می توان با كمك تعداد اندكی از نیروهای انتظامی جان 99 درصد مردم را نجات داد كه نیاز به برنامه ریزی دارد.
عضو هیات علمی دانشگاه امیر كبیر افزود: نبود اعتماد اجتماعی به دلیل مسائلی در شفایت اطلاع رسانی صورت گرفته است. سرعت انتشار خبر سیل در شبكه های اجتماعی بیش از صدا وسیما بود بنابراین قدرت اطلاع رسانی باید به شدت بالا رود.
وی افزود: زمانی كه اطلاع رسانی صحیح از وضعیت صورت گرفت مردم بسیاری برای كمك به مناطق سیل زده رفتند. اینكه اطلاع رسانی دچار محدودیت نباشد و خود دولت و رسانه ها طریقه كمك كردن به سیل زدگان را مشخص كنند باعث ایجاد اعتماد اجتماعی می شود.
این استاد دانشگاه عنوان كرد: اطلاعات از مسائل طبیعی باید لحظه ای در اختیار مردم قرار بگیرد و این موضوع می تواند از طریق مراكز علمی و دانشگاه ها انجام شود. در مرحله دوم سیل 70 نفر كشته وجود داشت كه نشان دهنده آمادگی نسبی مردم و مسئولین و اطلاع رسانی شفاف و صحیح است.
این عضو هیات علمی با اشاره به اینكه اساتید دانشگاهی راه حل های تخصصی برای امداد رسانی ارائه كرده اند، اظهار كرد: اساتید برای اسكان نیز دستورالعمل هایی دارند به عنوان مثال در برخی مناطق مثل آق قلا چادرها در مسیر سیل احداث شده كه اشتباه بوده و توسط اساتید این مناطق شناسایی شده است. همچنین ایجاد كانكس برای اسكان نیز سرمایه ای است كه از بین می رود و باید از راه حل های محلی استفاده شود تا امنیت داشته باشد.
درس های سیل
دکتر مكنون با اشاره به پیامد های دیگر سیل گفت: سیل این درس را به ما داد كه برنامه صحیح در كشور وجود ندارد. وقوع سیل مسیرهای امداد رسانی مثل جاده ها و ریل ها را دچار آسیب كرد. تخریب جاده ها و خطوط ریلی نه تنها باعث مشكل در امداد رسانی شد بلكه در اقتصاد منطقه نیز اثر می گذارد و ترافیك را دچار مشكل می كند. در پل دختر 60 كیلومتر جاده از بین رفت و تا مدت ها به دلیل نبود زیر ساخت صحیح اقتصاد منطقه فلج می شود.
عضو هیات علمی دانشگاه امیر كبیر خاطر نشان كرد: باید بررسی های زیادی صورت گیرد و مشخص شود سیل اخیر تا چه میزان بستگی به اقلیم، جنگل ها و آب بوده است. همچنین تیم های امدادی تا چه حد موفق عمل كرده و بیمه خانه های مناطق سیل خیز در دستور كار قرار بگیرد. در این صورت دستور العمل و برنامه جامع مشخصی تدوین و در اختیار نهاد ها برای سال های بعد قرار می گیرد.
اتصال بیشتر نظام تصمیم گیری با دانشگاه ها
دکتر مكنون در باره استفاده از راه حل دانشگاهیان در مسائل كشور، عنوان كرد: از سال گذشته معاون اول رئیس جمهور از دانشگاه های برتر خواست تا هر كدام مسئولتی را برعهده بگیرند به عنوان مثال دانشگاه تهران (اقتصاد كلان)، دانشگاه شهید بهشتی (ارتباطات و اقتصاد خرد)، صنعتی شریف (انرژی)، صنعتی امیر كبیر و خواجه نصیر (آب)، علم و صنعت (حمل و نقل) و علامه طباطبایی (مطالعات اجتماعی) را بر عهده گرفت.
وی ادامه داد: در حال حاضر ارتباط دانشگاه با دولت قوی تر شده است. حتی دولت در جریان پلاسكو از سه تیم دانشگاهی برای بررس موضوع كمك گرفت.
دکتر مكنون تصریح كرد: با وجود مهاجرت ها كشور پتانسیل علمی بسیار بالایی دارد. متخصصان با توجه به شرایط مختلف كشور راه حل هایی ارائه می دهند اما نیاز است با نظام تصمیم گیری اتصال بیشتری داشته باشند.
این استاد دانشگاه توضیح داد: تمامی دانشگاه ها، سمن ها و مراكز تحقیقاتی در سراسر كشور چندین موضوع چالشی كشور را برعهده بگیرند و اطلاعات تحقیقات خود را در سایت دانشگاه های استان ها قرار دهند. به عنوان مثال اطلاعات آبی استان خوزستان.
به گفته وی دانشگاه امیر كبیر با كمك هشت دانشگاه دیگر در حال آماده سازی دستور العمل جامع برای مقابله با سیل است.
عضو هیات علمی دانشگاه امیر كبیر افزود: حوادث باید تحلیل و چندین گزارش شفاف به مردم ارائه شود. همچنین دستگاه هایی كه وظایف خود را به درستی انجام نمی دهند زیر ذربین باشند.
